एक गोष्ट चवदार तळ्याची.....

एक गोष्ट चवदार तळ्याची.....

चवदार तळे सत्यागृह म्हणजे एक जाती अंताची लढाई च म्हणावी लागेल डॉ. ब्ब्साहेब आंबेडकर यांनी स्पृश्याना पाणी पिण्याचा हक्क बाजून द्यावा म्हणून महाड येथे जातीअंताची छाटनी केली होती  ती म्हणजे कुलाबा जिल्हा बहिकृत परिषद. यावर मी आपली कविताची ओळ महामानवाला अर्पण करीत आहे.


शीषक - जातीअंताची लढाई

जातीजातीची छाटणी भीमाने बाग गं

बाई मनूच्या लावली चित्तेला आग !! धृ !!

जातीधर्माच शोषून विष

त्याने वाचविला सारा देश

लाख संकटे झेलून, छातीवरती झेलून

केले मेंढराचे त्याने वाघ गं !! २ !!

नष्ट करण्यासाठी जातीभेद

चातुवर्णाचा केला हो छेद

जातपात हि तोडून, भेदाभेद हे गाडून

झोपलेल्यांना आणली जाग गं !! ३ !!

जात नाही म्हणे ती जात

तिने केलाय साऱ्याचा घात

केली शत्रूवर चढाई, जातीअंताची लढाई 

केले गांडूळांचे त्याने नाग गं !! ४ !!

भीमक्रांतीच चाखलं तळं

आलं गांडूना मर्दाचं बळ

झाडाझडती झाडून साऱ्या जुल्माला नडून

न्याय, लडून म्हणे माग गं !! ४ !!

कवी - यतिन जाधव.

   


पाणी! पाणी म्हणजे जीवन! पाण्याचा रंग कसा? ज्यात मिसळला तसा! दुधात मिसळला दुधासारखा! चहात मिसळला चहासारखा! जीवनाचे सुद्धा तसेच आहे. जो रंग भराल तसच रंग तुमच्या जीवनात येईल, सत्वाचा रंग भरला, तर तर जीवन सात्विक होईल. राजस रंग भराल, तर जीवन राजस होईल. तामस रंग भरला, तर जीवन 'तामसी' होईल.

पाण्याला द्वेष ठाऊक नाही,

!! द्वेषाने नेणेची काई !!

पाण्याला हेवा दावा माहित नाही.
पाण्याला शत्रुत्व माहित नाही.
पाणी रिपुमित्र जाणत नाही.

ज्ञानेश्वारांनी पाण्याचे वर्णन छान केलय -

गाईची तृष्णा हरू !

व्याघ्रा विष होऊनी मारू !

एसे नेणेची गा करु! तोय जैसे !

पाणी गाईची तृष्णा हरण करते आणि दृष्ट क्रूर वाघाची सुद्धा तृष्णा शमन करते, पण जिल्ह्यातल्या महाड गावाचे पाणी, इतर पाण्याहून वेगळे! त्या पाण्याने इतिहास घडविला, क्रांती घडविली.

स्पृश समाजाचे अस्पृश समाजाचे जीवन बेचव व निगोड करून टाकले, या चवदार तळ्याचे पाणी गावातल्या मुसलमानांना पिता येई. किरीस्ताव लोकांना तळ्याचे पाणी त्या तळ्याचे पाणी वापरायला माजव नव्हता. त्या तळ्यात आपल्या चोची बुडवता येत. पशूना त्या ताल्यात्ळ्या प्याण्याला तोंड लावायला हरकत नव्हती.

पण अस्पृशच! हा इतर भटाभिक्षून सारखा हातामासांनी बनलेला माणूसच! पण त्याला या चवदार पाण्यातले घोटभर पाणी घ्यायला सुद्धा बंदी होती. त्याने जर त्या तळ्यातल्या पानाला स्पर्श केला तर पाणी बाटले जाणार होते! भाटले जाणार म्हणजे काय ते गावातल्या स्पृश्यानाच ठाऊक! चवदार तळ्याचे पाणी गंगे सारखे निर्मळ आणि पवित्र पण गावातल्या स्पृश लोकांची मने मलिन जाली होती. 'अशुद्ध' झाली होती,हाच त्याचा अर्थ! मुंबईच्या विधान मंडळात सी के बोले यांनी ४ ऑगस्ट १९२६ रोजी ठराव मंजूर करून घेतला होता कि सार्वजनिक पान्वाद्यावर अस्पृशाना बंदी नसावी. त्याळ्याच्या पाण्याला हात लावायला, माणसाने माणसावर घेतलेली बंदी! पाण्याला बंदी? पाणी म्हणजे निसर्गाने प्रनिमात्राना जीवन जगण्यासाठी दिलेली नैसर्गिक देणगी! आणि त्या देणगीवर बंदी?

असा हा अन्या! असला हा जुलूम !

याविरुद्ध बंड पुकारायला हवे होते.

बंडाचा झेंडा उभारायला हवा होता.

बंडाचे शिंग फुकायला हवे होते.

आणि तो सुदिन उगवला! २० मार्च १९२७

मानवी स्वातंत्रासाठी रणशिंग फुकले गेले! लढ्याला तोंड लागले!

कुलाबा जिल्ह्याचे दक्षिण टोके, म्हणजे महाड तालुका, पश्चिमेला गांधारी नदी आहे. याच नदीमध्ये बंकोत्च्या खाडीचे पाणी घुसते व ते पाणी महाड गावामध्ये जाऊन पोचते. समुद्राला भारती आली कि, हि गांधारी नदी पूर्णपणे खऱ्या पाण्याने तुम्तूब भरलेली असते आणि या मादीचे पाण्यातून, लहान मोठी जहाजे बाणकोटपासून महाडपर्यंत व्यापारी मालाची ने-आन करतात. त्यामूळे मुंबईहून माल भरून निघालेली जहाजे, महाड पर्यंत येतात.

हा परिसर निसर्ग सौदर्याने नटलेला आहे. सभोवार डोंगराच्या रांगा आणि मध्ये महाड गाव. महाड हि एक व्यापारी पेठ समजली जाते.

महाडपासून २० कि.मी. अंतरावर, श्री शिवछत्रपतीचा इतिहास प्रसिद्ध रायगड किल्ला. इथेच  श्री शिवछत्रपतीची समाधी आहे.

महाड गावातले चवदार तले एक मोठे तळे. २०० मीटर लांबीचे आणि १५० मीटर रुंदीचे. तळ्याच्या आतल्या बाजूला एकंदर १५ विहिरी भर उन्हाळ्यात, गावातल्या साऱ्या विहिरीतले पाणी आटतेआणि त्या कोरड्या ठाणठणीत होतात. चवदार तळ्यातले पाणी मात्र, अगदी कडक उन्हाळा पडला व्तरी आटत नसे.

आणि त्या चवदार तळ्याचे पाणी आपल्या तरंगाच्या सहस्त्र हातानी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि त्याच्या हस्त्रवधी अनुयायांना पाचारण करीत होते, ते चवदार पाणी हाक मारीत होते,

" या बाळानो! तुमची मी इतकी वर्ष वाट पाहत आहे, तुमच्या हाताचा मला स्पर्श होऊ द्या. ओजळीने पाणी प्या नी आपली तृष्णा समान करा, तुमची तृष्णा समान झाल्यावाचून मला गती नाही. या हझारोनी या, भिऊ नका, घाबरू नका, कायदा तुमच्या बाजूला आहे. माणुसकी तुम्हाला साथ करणार आहे.पोटभर पाणी प्या नी मला तृतार्थ करा. "

शिबिरातून सत्याग्रही सैनिक बाहेर पडले. चारा-चाराच्या तुकड्या करण्यात आल्या. लष्करी शिस्तीने डावा उजवा पाय टाकीत धीरगंभीर पणे हि सेना महाडच्या चवदार तळ्याकडे कूच करू लागली.

एक महान लढा सुरु होणार, एका नव्या पर्वाला सुरुवात होणार, देशाच्या इतिहासातील एक युगप्रवर्तक घटना आज येथे घटणार होती. भिक्षुकशाही, जातीभेद, सामाजिक गुलाम्गीरुई ह्याविरुद्ध बंडाचा झेंडा तेथे फडकणार होता. एक अभूतपूर्व दृश येथे पाहायला मिळणार होते. आणि या सेनेचा सेनापती कोण?

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर !

उत्साह,उल्हास, चैतन्य यांनी सारे वातावरण व्यापलेले, सर्व सत्याग्रहीचे चेहरे प्रफुल्लीत. छाती पुढे काढून, नव्या उन्मादाने त्याची आगेकुच चालू. आल्या प्रसंगाला बेडरपणे तोंड द्यायची त्याची तयार. सामाजिक क्रांतीचे रणशिंग फुकीत हि सेना मजल दरमजल करीत निघाली. " स्वतान्त्राचे हक्क, द्या द्या " अशी भिक मागून - झोळी पसरवून मिळत नसतात, वेळ पडलि कि, ते हक्क समाजाकडून हिसकावून ग्यावे लागतात, ओरबाडून घ्यावे लागतात. हीच गोष्ट या लढ्याने सिद्ध केली जाणार आणि हि आपल्या कृतीने सिद्ध करून दाखविणार. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर !

कोकणाच्या शाळेत घेताना, ज्यांना शिवाशिवीचा काद्वाद अनुभाग आला होता, मुंबईच्या कॉलेजात घोटभर पाण्यासाठी ज्यांना हालअपेष्टा भोगाव्या लागल्या होत्या, बडोद्याच्या हॉटेलात ज्याच्या अंगावर लाठ्या-काठ्याचे वळ उठलेले होते आणि असा कडू अनुभवच्या दिव्यातून सुद्धा बाहेर पडून, ज्यांनी परदेशाच्या वर्याकारून तेथील तीन विद्यापीठाच्या  बहुमानाच्या पदव्या मिळविल्या होत्या, ज्यांनी कायदा आणि अर्थशास्त्र या विषयाचे मुंबईच्या कॉलेजात अध्ययन केलेले होते ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर !

तळ्याच्या काडावर उभे राहिले. एकवार निसर्गाच्या जलसंपतीवर आपली नजर टाकली. एकदा आपल्या पाठीशी - अजुबाजुला - सभोवार उभ्या असलेल्या आपल्या अस्पृश बांधवांकडे डोळे भरून पहिले. सामाजिक क्रतीचा क्षण पहिला, भाव्गन सुर्यनारायण, आपल्या सहस्र किरणाची सेना घेऊन पुर्वाकॅलावर उपस्थित झाला, मंद मंद वायूलहरी, त्या क्रांतीच्या क्षणाची वार्ता दूरवर पसरवू लागल्या, तळ्यातील पाण्यावरील तरंग एकमेमांशी कुजबुजत होते.

" अखेर आज आपल्या उद्धाराचा क्षण आला,

ज्याची आपण आतुरतेने वाट पाहत होते. "

बाबासाहेबांनी आपली पेंट पाण्यात भिजू नये म्हणून दोन्ही पायाची टोके दुमडली, धीरगंभीरपणे तळ्याच्या पायऱ्या ते उतरले, पाणी ओजळीत घेतले नी पिउन टाकले, तेथे असलेल्या प्रचंड समुदायाने आपल्या नेत्याचे अनुकरण केले.सहस्रावधी ओज्ळी, सहस्रावधी मुखाशी गेल्या.

समाधानाचे तेज त्याच्या चेहर्यावर दिसू लागले. इतके दिवस त्या पाण्याला स्पर्श करता आला नव्हता. त्यांना तसे करण्याची कधी हिम्मत झाली नव्हती, आज त्याच्या नेत्याने, त्याच्यामेढे नवी हिमत नवा आत्मविश्वास निर्माण केला.

मानवी हक्क बजावला गेला!

अन्याय निपटून काढण्यात आला!

शेकडो ठरावांनी सुद्धा जे काम झाले नसते,

तेच काम एका कृतीने करून दाखविले!

अस्पृश्यांना समानतेचा संदेश देणारा हाक तो दिवस २० मार्च २९२७!

पण या घटनेमुळे महाड मध्ये जीर्ण मतवादी स्पृश समाजात खळबळ माजली. परंपरेचा आंधळा पुजारी, रुढीची न सोडणारा तो समाज या घटनेमुळे बिथरला. महाड मधील सनातनी हिंदू, भीतीने बावरले, गोंधळले, गडगडले! अस्पृश समाजाला एवढी हिमत होईल  अशी त्याच्या स्वतालाही कल्पना नव्हती. त्याच्या पोटात पोटात भीतीचा गोळा निर्माण झाला. आज हे महार-मांग, चवदार तळे बात्वायला धजले, उद्या हे त्या विरेश्वराच्या देवळात शिरून, देवालासुद्धा वाढवायला निघतील.त्याचा काय नेम? आणि मग धर्म आणि धर्मशास्त्र यांचे पार वाडोळे होईल.

गावातले वातावरण तापले! इतके तापले कि, स्फोट कधी होईल त्याचा काही भरवसा नव्हता. 'अस्पृश देवाचे दर्शन घेऊन, देव सुद्धा बाताव्णार' अशी एकाच आरोळी गावात उडली, हा धर्मावरच घाला, अश्याने धर्म रसातळाला जाईल! अशी स्पृश्यांना भीती पडली.

इतर कुणा पर्धार्मियांनी विरेस्वरच्या मंदिरात शिरून देव बात्विण्याचा प्रयंत्न केला असता, तर कदाचित महाड मधले हे सनातनी, लपून बसले असते. धर्मांतर आलेला ती पर्धार्मियान्चा घाला. परतवायला काही ते हात सरसावून पुढे धावले नसते.

पण स्वधर्मीय आपला देव बात्विणार हि अल्पनच त्यांना सहन होईना, मग काय? देवाला-विरेश्वाराला कोण बाटवू देणार? सनातन्यांनी धोतराचा काचा मारला, सदऱ्याच्या बाह्य वर केल्या. हातात जाडजूड लाठ्याकाठ्या घेतल्या आणि सारे जन अहल्ला करायला निघाले. त्या चवदार तळे बाटविणाऱ्या अस्पृश्यावर हल्ला करायला.

चवदार तळ्याचे पाणी पिउन आलेल्या त्या अस्पृश्यांना उणेपुरे २ ताससुद्धा झाले नसतील. सार्वजन अगदी शांतपणे परिषदेच्या मंडपात परतले होते. आता ते आपापल्या गावी जाण्याची तयारी करायल लागले होते. कुणी गावात काही वस्तू खरेदी करायला गेला होता, कुणी काही खात बसला होता. आणि धर्मरक्षक सनातन्याचा हल्ला, त्याच्या मंडपावर चाल करून आला.

' हर हर महादेव ' की जोरदार गर्जना झाली आणि तडातडा लाठ्यांचा आणि काठ्यांचा आवाज, त्या मंडपात निघायला लागला. नि:शास्त्र निरपराधी गरीबंवार्चा तो हल्ला! असा कोणता भयानक गुन्हा त्या बिचार्या अडाणी अशिक्षित लोकांनी केला कि, ज्याची डोकी सडकून काढली जावी? त्याचे हात पाय तोडले जावे? स्रीपुरुष, मुले बाळे, म्हातारे कोतारे एकजात सर्वांच्यावर हा असा भयानक हल्ला!

एव्डेच नव्हे तर ह्या धर्मासाक्षनाचा झेंडा हाती मिरवणाऱ्या नराधमांनी मंडपातील सिज्लेल्या अन्नात माती कालवली, ' अन्न हे पूर्वब्रह्य ' हि त्यांचीच शिकवण ! पण अविचाराने पेटलेल्या आणि अमानुष नाराराक्षसांना ब्राह्याची कुठली आठवण? आणि पूर्वब्राह्याची कसली जाणीव? हंड्याकुंद्याची आदळाआपट-मोडतोड केली. अविवेकी माणसाला सचेतन व अचेतन यातला फरक सुद्धा समजत नाही. गावात बाजारपेठ, रस्तावर जो जो अस्पृश्य सापडला त्याला धर्मापिसातानी मारोस्तव हन्मार केली.काही अस्पृश्यांनी तर आपला जीव बचावण्यासाठी, मुसलमानाच्या घराचा अस्त्राय घ्यायला कमी केली नाही.

या धर्ममार्तडाची, या धर्माविरांची विवेकबुद्धी त्यांना सोडून गेली होती. त्याचे डोके त्याच्या खाद्यावर राहिलेले नव्हते. त्याच्या ओक्याचे खोके बनले होते कि मडके, ते त्यांनाच ठाऊक!

या प्रसंगावरच बहिणाबाई चौधरीनी या काव्यापक्ती लिहल्या असाव्या.

" मन जहरी जहरी!

  अरे इंचू साप बरा!

  त्याला उतारे मंतर!

  देवा अस कस मन!

    अस कस रे घडलं? "

परिषदेचा सर मंडप उद्ध्वस्त करू थाक्ण्यात आला. स्वत:ला " स्वस्तिक " म्हणविणाऱ्या समाजाने हा तामसी नव्हे राक्षसी अत्याचार केला. हैवानालासुद्धा शोभणार नाही असा हा अत्याचार!

काही जणांनी हि वार्ता डाक बंगल्यात उतरलेल्या बाबासाहेबांच्या कानावर घातली. त्यांना प्रथम आश्चर्याचा धक्काच बसला. मामलेदार, पोलिस अधिकारी यांनी दुपारी ४ वाजता डाक बंगल्यावर भेट घेतली. बाबासाहेब त्यांना म्हणाले,

" मी माझ्या लोकांना आवरतो, तुम्ही इतरांना काबूत ठेवा. "

बाबासाहेबांनी अंगावर कपडे चढवले आणि ते आपल्या दोन चार अनुयायाबरोबर घटनास्थळाकडे यायला म्हणून डाक बंगल्याबाहेर पडले. स्पृश्य गुंड दबा धरून वाटेतच बसले होते. बाबासाहेब दिसताच त्या गुंद्यांनी त्यांना गराडा गटाला. त्याच्या हातात  लाठ्यांकाठ्यां होत्या. ओरडाओरड करायला लागले, "बोला, देवळात शिरणार काय? देव बाटविनार काय?" एकाच गिल्ला, एकाच हल्लागुल्ला! बाबासाहेब त्यांना शांतपणे म्हणाले, "देवळात प्रवेश करण्याचा आमचा मुळीच इरादा नाही. आम्ही तुमच्या देवळात प्रवेश करणार नाही."


गुंडांची तापलेली डोकी थंड झाली! त्यांना हवे तसे आश्वासन मिळाले.

बाबासाहेब मंडपाच्या ठिकाणी आले. तिथल्या वस्तू स्थितीचे निरीक्षण करायला सुरुवात केली. काही अस्पृश्य मारा उळे घायाळ झाले होते. बेशुद्ध पडले होते. काहीना प्राणांतिक वेदना होत असल्यामुळे, त्याचे हृदयद्रावक कान्हाने, कुढणे त्याच्या कानावर पडत होते. त्याच्या संतापाचा पर चढला. पण त्यांनी त्याच्या मनावर नियंत्रण ठेवले.प्रसंग मोठा बक होता! प्रसंग आणीबाणीचा होता! चुकिचे शब्द तोंडातून निघायला नको होते. बाबासाहेब आपल्या अनुयायांना सांगत होते, शांत राहा, स्वर्थ राहा. आपल्यावर हा खोर अन्याय झाला आहे. त्याची मला पूर्ण जाणीव आहे. या अन्यायाशी आपण कसा कुकाबला करायचा, त्याचा निर्णय मी पूर्ण विचारांनी घेणार आहे. कुणावरही सूड उगवायला जाऊ नका. सूड उगवण्याची भाषा सुद्धा तोंडातून काढू नका. आपला लढा अनत्याचारी आहे. अनत्याचारी मार्गानेच जाऊन आपण आपले मानवी हक्क मिळवणार आहोत. तेव्हा शांत राहा. धर्माचा गजबज करणारे शिकले सावरलेले लोक जरी पासुसारखे जनावारारखे वागले तरी तुम्ही माणसे आहात. माणसेच रहा!

स्पृश्य गुंद्याच्या लाठी-काठी हल्ल्यात, वीस अनुयायी जबर जखमी झाले. काहीची डोकी फुटकी, काहीची हाडे मोडली, बाबासाहेबांनी त्यांना दवाखान्यात पाठवून त्याच्यावर ओषधोपचाराची सोय केली.

बाबासाहेब डाक बंगल्यावर परतले. तेव्हा सुमारे १०० अनुयायी त्याची आतुरतेने वाट पाहत बसले होते. आपल्या नेत्याकडून त्यांना आदेश हवा होता. आपल्या नेत्याकडून इशारा हवा होता. नेत्याचा तसा एखादा शब्द त्यांना जर मिळाला असता तर? तर का? चवदार तले राहिले नसते. तेथे स्पृश्य धर्मपिसाटाच्या अक्ताचे पद वाहिल्याशिवाय राहिले नसते. चवदार तळ्याचे पाणी लालबुंद बनले असते.

हि दंगल केल्याबद्दल पोलिसांनी गावातील आठ धर्मपिसाटाना अटक केली. बाबसाहेब दोन तीन दिवसांनी मुंबईला परतले.

महाडतील धर्ममार्तंडापुढे आता मोठा प्रश्न उभा राहिला.

" अस्पृश्यांनी बाटवलेले चवदार तळे शुद्ध असे काय करून घ्यावे? "

महाड मधील धर्मपिसाट, धर्ममार्तंड, धर्मवीर, आणि जीर्णमतवादी, सनातनी शास्त्री आणि पंडितांनी गावातील विष्णू मंदिरात एक सभा घेतली. सभेत खूप चर्चा झाली. अखेर अस्पृश्यांनी बाट विलेले पाणी शुद्ध करून घेण्याचा शास्त्राधार मिळाला.

गोमुत्राने तळे शुद्ध करण्याचा  शास्त्राधार मिळाला! जनावराच्या मुत्राने चवदार तळ्याचे पाणी शुद्ध करावयाचे! याला शहाणपणा म्हणणारा वेडाच ठरेल! झाले! शुद्धीकरणाला सुरुवात.

२०० मीटर लांब आणि दीडशे मीटर रुंद अशा त्या अवाढव्य चवदार तळ्यात लक्षावधी घागरी पाणी असणार. परंतु शास्त्राधार! त्या लक्षावधी घागरीपैकी अवघ्या एकशे आठ घागरी घरिनी बाहेर खाद्ण्यात आले. सनातनी स्पृश्य मोठ्या हिरीरीनेच, तळ्याचे पाणी घागरी घारीने काढायला आले. गवरी लोक, पोरे, बायामंडळी हि मौज तळ्याच्या काठावर दूर उभी राहून पाहत होती. शुद्धीकरणाचे हे नाटक मोठे प्रेक्षणीय होते. वेदमंत्रांचा उदघोष चालला होता.

उदबत्याचा सुवास दरवळला होता. त्या टाळ्या बाहेर काढलेल्या एकशे आठ घागरी पाण्यात " पंचगव्य " मिसळण्यात आले आणि जोरजोरात चालू असलेल्या वेदघोषातच, ते पंचगव्याने शुद्ध केलेले एकशे आठ घागरी पाणी पुन्हा चवदार तळ्यात ओतण्यात आले.  झाले संपले शुद्धीकारण!

आता त्या तळ्याचे पाणी स्पृश्य समाजाला अगदी " बिनधास्त " पणे वापरता येणार होते. परंतु अस्पृश्यांना मात्र शुद्ध पाणी वापरता येणार नव्हते! त्या पाण्याला स्पर्श केला तर त्यांना धोका पोहोचला असता.

भारतात नवयुग सुरु झाल्याची तुतारीतून निघालेली ती पहिलीच ललकारी ठरली! हिंदू समाजाला जाग आणण्यासाठी पडघमवर टिपरी पडली.

राष्ट्राच्या सामाजिक पुर्नघटनेचा प्रवाह व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जीवनप्रवाह याचा संगम झाल्याची ती शुभसूचक निशाणी होती. सामाजिक पुर्नघटनेचे कार्य करतानाच राजकीयट क्षीतिजावर एक नवा दैदीयमार्ग तारा उदय पावण्याची ती सुचिन्हे होती!

महाडच्या चवदार तळ्याचा तो सत्यागृह त्याचे परिणाम फार दूरवर पोचणार होते. हा महाद्चा " चवदार तळे " सत्यागृह कसाय काय आयोजित केला.त्याची पश्वाभूमी घ्यायला हवी.

" चला महाडला " हि रणगर्जना गावागावातल्या महारवाड्यात घोषित झाली. अनेक वर्ष मरगळून पडलेली महार जमात, मर्दुमकी गाजवायला सज्ज झाली.ब्रिटीश सरकारने आपल्याला दिलेल्या सवलती,आपल्याला दिलेले हक्क्सुद्धा, कागदावर उतरले तरी त्याची अंमलबजावणी होत नाही. असा त्यांना कडू अनुभव आला. अस्पृश्याच्या जुनाट गांजलेल्या बेड्या त्यांनी मोडून तोडून फेकून  द्यायचे ठरविले त्याचे त्य्स्नचे कारण त्यांना मिळालेले असामान्य, अनन्यसाधारण नेता डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर !

कर्मवीर शिंदे एका पुस्तकला लिहलेल्या आपल्या प्रस्तावनेत म्हणतात -

" ज्या महारमांग बंडूना ब्राह्मण, क्षत्रिय वैगेरे स्वत:ला श्रेष्ठ म्हणवणारे वर्ग आजवर "चांडाळ" व "अस्पृश्य" समजत असे, त्याचे ध्येय व वृत्ती अद्याप इतकी शान व स्वस्तिक कशी राहू शकते हेच मला स्वतला कोडे पडलेले आहे. उलटपक्षी वरिष्ठ म्हणाविरांची सैतानी चढाई पाहून तर आश्चर्य नव्हे, पण अत्यंत उद्वेश होत आहे. "

आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महाड येथे १९ व २० मार्च रोजी " कुलाबा जिल्हा बहिकृत परिषद " भरविण्याचे ठरविले.त्याचे करा सीताराम केशव बोले यांनी मुंबई विधानमंडळात सन्म करून घेतलेला ठराव. या ठरावाची अंमलबजावणी महाड नगरपालिकेने आपल्या अधिकाराखाली केली आणि महाड तळे  अस्पृश्यासाठी खुले केले. परंतु स्पृश्य समाजाच्या दाबावामुळे, दडपणामुळे आणि भीतीमुळे तेथील अस्पृश्यानि त्या तळ्याचे पाणी नेण्याचा हक्क बजावला नव्हता!

महाडचे सुरक्षा टिपणीस,सुभेदार विश्राम गंगाधर सवादकर, संभाजी तुकाराम गायकवाड, सीताराम गोपाल जाधव, अनंतराव शिंदे, रामचंद्र मोरे इत्यादी पुढाऱ्यानी महाद्ची हि परिषद यशस्वीरित्या पार पडण्यासाठी आपली कंबर कसली. नागपूर, मुंबई, घाट आणि कोकण इथून पाच सहस्त्र बांधव, भाक्र्यान्ची शिदोरी बरोबर घेऊन या परिषदेला उपस्थित राहिले. चवदार तळ्यापासून दोन फर्लागावर बांबू नी झाप यांच्या सहार्याने  एक मंडप उभारला. त्या मंडपात हि परिषद भरली.

परिषदेच्या वापरासाठी ४० रुपये देऊन " पाणी " विकत घ्यावे लागले. कारण स्पृश हिंदू कडून पाणी मिळण्याची शक्यता नव्हती. संभाजी गायकवाड हे परिषदेचे स्वगताध्यक्ष.

बाबासाहेब आपल्या बोधपद भाषणात अस्पृश्य बांधवाना म्हणाले,

" मेलेल्या पशुंचे मांस खाणे बंद करा, आपापसातील उच्चनिच्च भावना टाकून द्या. महारांना गावात इज्जत नाही. मानमरातब नाही. त्याचा स्वाभिमान नास्थ झाला आहे. उष्ठ्या, शिळ्या तुकड्यासाठी माणुसकी विकणे हि गोष्ट मोठ्या शरमेची आहे. वडिलांची " री " ओढणे हा मामंत्र आता सोडायला हवा. सर्वच जुने ते सोने म्हटले तर नवीन सुधारणा कधीच होणार नाही. माझ्यापेक्ष्य मुले कांकणभर सरस असावीत, असे जे आईबाप म्हणत नाहीत त्याच्यात नि पशूच्या जिन्यात काहीच फरक नाही. स्वावलंबन शिकणे, स्वाभिमान धरावा. स्वत्वाची जाणीव ठेवावी, तरच आपला उद्धार होईल. "

परिषदेच्या महत्वाला ठरवला पाठींबा देणारी काही स्पृश्य पुढारयाची भाषणे झाली. सोशल सर्विस लीगचे सहस्त्रबुद्धे, कमलाकांत चित्रे, सुरक्षा दिपणीस यांची जहाल भाषणे झाली.

त्याच रात्री विषय नियामक समितीमध्ये महाड नगरपालिकेच्या चवदार तळ्यासंबंधीच्या घोषणेवर चर्चा झाली आणि ती घोषणा अंमलात आणण्यासाठी, सर्व प्रतिनिधींनी त्या तळ्याचे पाणी प्यावे ठरले.

दुसऱ्या दिवशी दुपारी परिषदेच्या कामाला सुरुवात झाली. काही ठराव संमत झाले. परिषदेचे  काम संपुष्टात आले. इतक्यात  कमलाकांत चित्रे मधेच उठून उभे राहिले आणि खणखणीत आवाजात साऱ्या प्रतिनिधीना  म्हणाले,

" आपण महाड नगरपालिकेचा ठराव अंमलात आणायला जाऊ या. "

ते स्फुतीदायक शब्द कामावर पडताच प्रतिनिधींनी  टाळ्याचा पाचंद कडकडाट केला.

आणि मंडपरुपी त्या शिबिरातून सत्याग्रही सैनिक बाहेर पडले. शिस्तीनं! चारा-चराच्या तुकड्या केल्या. लष्करी शिस्तीने डावा उजवा - डावा उजवाकरीत सेना महडच्या चवदार तळ्याकडे कूच करायला लागली.

आणि चवदार तळ्याचा यशस्वी सत्याग्रह केल्या बद्दल मी यतिन जाधव
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या आभारी आहे. मी त्याचे कौतुक माझ्या कविते मार्फत करण्यात उत्सुक आहे.



शीषक - खुले केले तू चवदार तळे

मनुची अंधाधुंदी तू उठीवली बंदी

साऱ्या जगाचे दिपवले डोळे

खुले केले तू चवदार तळे !! धृ !!

माणूस असुनी जाऊ देईना मंदिरी

दुरून देऊन पाणी फेकून घागरी

ज्ञान मंदिराची बंद होती पायरी

असे मनुवादी दलितांचे वैरी

तू रे जन्मा रामजीच्या भीमा

मानुवाद्याला फासले तू काळे !! १ !!

क्रांती भूमीवरती घेतली तू सभा

सारा समाज होता पाठीशी उभा

सनातनी लोकांच्या ओळखुनी गाभा

पाणी पिण्याची नाही घेतली मुभा

नाही माघ सरला तळ्यात अनुतरला

तुझे अनुयायी घेउनी सगळे !! २ !!

केली भिमक्रांती देशात मोठी

मनुस्मृती जाळली मनुची खोटी

दिली नवी दृष्टी आम्हा कोटी कोटी

खाई यतिन आज तूप रोटी

तुझी ती पुण्याई आणि नवलाई

तू झुलविले आकाश निळे !! ३ !!

कवी - यतिन जाधव. 

कवी एव संपादक - यतिन जाधव..
http://www.facebook.com/uatinjadhav789456123

नालासोपाऱ्याला भेट - बुद्धाची

भगवान बुद्धाची नालासोपाऱ्याला भेट

भगवान बुद्धाचे जन्म स्थान म्हणून सोपारा हे इतर अनेक ठिकाणा इतकेच बौद्ध वाड्मयामध्ये पुज्य मानले गेले आहे. भगवान बुद्ध हे त्याच्या एका पर्वजन्मी बोधीसाय्वा सुप्पारक होते. असे बौद्ध धर्मीय धर्माग्रंधकरांचे म्हणणे आहे. ज्या ठिकाणाहून विजय (ख्रि.पु.५४०) श्रीलंकेला (सिमोंमध्ये) गेला ते हेच ठिकाण होय. याच ठिकाणाला 'महावान्सोत सोपारक पत्त्सम' असे संबोधिले जाते.

सोपारा येथील प्रमुख व्यापारयामध्ये उदयास आलेल्या पूर्ण नावाच्या दासिपुत्राच्या विनंती वरून भगवान बुध सोपर्यास आले व त्यांनीच बुद्धाच्या नावाने तेथे विहाराची  स्तपणा केली. असेही सांगण्यात येते कि, सोपरयाच्या आसपास भगवान बुद्धाचे मुसालक टेकडीवर राहत असलेल्या एक ब्रह महार्शीला बौध धर्माची धिक्षा दिली. या पाचशे  विधवांना आपल्या नखाचा व केसाचा काही भाग दिला, त्यावर जो स्तूप उभारला आहे त्याला विधवांचा स्तूप असे म्हणतात. सोपारा येथेच भगवान बुधाने समुद्रावर राहत असलेल्या व सोपाऱ्याला तरही भगवान करून सोडणाऱ्या कृष्ण व गौतम या २ प्रभाल राजाचे धर्म परिवर्तन केले. या कृश नावाच्या नाग राजवरूनच सोपाऱ्याला आग्नेयाकडे १५ मैलावर असलेल्या सुप्रसिद्ध बौद्ध गुफ्हा ज्यावर आहेत, अशा टेकडीला , कान्हेरी किंवा कृष्णगिरी टेकती असे नवे पडली असावे.

सोपारा येथील व्यापार्यांनी बौधविहाराची स्थापना केली आणि जेव्हा पुर्णाने भगवान बुद्धांना त्याच्या समक्ष बौधविहार स्थापन करण्यासाटी पाचारण केले तेव्हा भगवान तिकडे हवेतून उद्धन केले अशी दंथ कथा आहे.

एम. एस. अड्डवोर्द यांनी 'आपल्या राईट ऑफ बॉम्बेय' या पुस्तकामध्ये असे प्रतीपादन  केले आहे कि, पुराणातील एका दंत कथेत नागाचा उल्लेख आढळतो. असेही सांगण्यात येते कि, भगवान बुद्धाना सोपारा येथे असतानाच कृष्ण व गौतम या नाग राजाच्या चित्तर्रारक हल्ल्याची जाणीव झालेली होती. म्हणून ते राजे जेव्हा समुद्र मागे ५०० नाग लोकांनीसी आले तेव्हा ते जर सोपारा शहरात घुसले तर त्या शहराचा संपूर्ण विध्वश करतील, हे पक्के समजल्यावर भगवान बुद्ध त्यांना भेटण्यासाठी सामोरे गेले आणि त्याचे मत परिवर्तन पुरणाच्या आख्यायिकेमध्ये सोपराचे पुढील वर्णन आहे. सोपारा हि राजधानी असून ते हजार राहावाश्यानी बसविलेले शहर होते. त्याला १८ दरवाजे असून तेथील बौधविहार चंदनाच्या लाकडावरून कोरीव कामामुळे सुशोभित होता. या विहाराचे क्षेत्र १००० चौरस यार्ड्स होते. तेथील इमारती व मनोरे यांची उंची ५०० फित्पर्यंत होती सोन्याचे नाणे प्रचारात असून तेथील सगळ्या व्यापाऱ्या जवळ अगणित संपत्ती होती  देशातील लोकाचे वैदिक धर्म होता. ऋषीसाठी मठ असून त्या मठात सुख समाधाने राहत होते.

पूर्णाबदलची अशीही आख्यायिका सांगतात कि, तो बनारसच्या व्यापाऱ्याबरोबर करीत जलप्रवास करीत असता त्याला भगवान बुद्धाचा पवित्र वाचन एकू आले. ते पूर्णच्या  हृदयाला इतके भिटले कि, तो आपला व्यापार सोडून भगवान बुद्धाकडे आला अनित्याच्या  सांगण्यावरून भिक्षु बनून परत कोकणात आला. हिंडता हिंडता त्याला एकेदिवासी हरणावर नेम धरलेला शिकारी दिसला, त्या शिकार्याने भिक्षु वेशातील पुरणाला बघून त्याच्यावर धनुक्ष रोखला. पुर्णाने त्याच्यासमोर निभिर्स्तपाने आपली कचाटी उघडी केली. त्याची हि निर्भयता पाहून त्यास जीवदान दिले. तेव्हापासून पूर्णा प्रसिद्धीत आला. बौद्ध धर्माचीही स्थापना झाली. सोपारा येथील व्यापार्यांनी बौधविहार बांधले व भगवान बुद्धाना पुर्णाने सोपाऱ्याला भेट देण्यासाठी नियंत्रण दिले.

ती हकीगत अशी आहे कि, पूर्णा हा सोपारा या समृद्ध व्यापारी केंद्रातील प्रमुख व्यापारी  होता, त्याने एकदा बनारस जवळील सर्वसाठी वरून येणाऱ्या व्यापार्याच्या तोंडून भगवान बुद्धांची स्त्रोत्रे किंवा शोल्का एकले. त्याचा त्याच्या मनावर एवढा परिणाम झाला कि तो सोपारा सोडून श्रावास्तीत भगवान बुद्ध राहत होते तेथे येउन राहिला. भगवान बुद्धांनी त्याला साम्म्नाने वागवून आपला शिक्श बनविले. लवकरच तो भगवान बुद्धाच्या अनुयायांमध्ये मोठ्या पाठास चढला. स्वीकारलेल्या धर्मावरील श्राद्ध प्रकट करण्यासाठी स्रोनापारांत म्हणजे कोकण किंवा सोपारा येथे धर्माचे तत्वज्ञान संग्न्यासती त्याने भगवान बुद्धाकडे अनुज्ञा मागितली. भगवान बुद्धांनी तेथील लोक निर्भय व क्रूर आहेत, हे वारंवार सांगितले. पण पूर्णच्या आग्रहावरून व शांततेने परिवर्तन घडून अनिल असे वाचन दिल्यावर भगवंतानी त्याला अनुज्ञा दिली.

पूर्णच्या निर्भायतेमुळे आप्रांत येथील जंगली लोकनि: शत्र झाले. कित्याकांनी धिक्षा घेतली. विहारांची स्थापना झाली. त्यानंतर त्यानंतर लवकरच जहाजाला अपघात झाला असता श्रावास्तीत असलेल्या त्याच्या भावाने व काही व्यापार्यांनी त्याला मदतीस बोलाविले व त्याने ती दिली. सोपाऱ्याला परत आल्यानंतर त्या जहाजामधून आणलेल्या चंदनाच्या लक्दानीच बौधविहारांची उभारणी केली  व भगवान बुद्ध कडून त्याचे उद्घाटन केले.  इ.स.पु. २४६ च्या सुमारास स्रमाट अशोकाने बौद्ध धर्माचा सर्व भारतभर प्रचार करण्याचे ठरविले त्यासाठी त्याने योन आणि यवन नावाच्या धर्म रक्षीतला आप्रांत किंवा कोकण म्हणजे सोपारा येथे पदाविले. त्याने अनेकांना धिक्षा दिली.

अपरांत म्हणजे  - नालासोपारा पूर्वी नालासोपाऱ्याला अपरांत म्हटले जाई.

संपादक - यतिन जाधव.
http://www.facebook.com/uatinjadhav789456123    

बौद्ध धम्मदीक्षा येशू ख्रिस्ताची

येशू ख्रिस्ताची बौद्ध धम्मदीक्षा 

        येशू ख्रिस्त हे ख्रिस्ती धर्माचे संस्थापक म्हणून अखिल विश्वाला माहित  आहे. त्यांनी जगाला दिलेली शिकवण हाच त्याचा ख्रिस्त धर्म आहे.  त्याच्या शिकवणीचे सार त्याच्या दहा आज्ञामध्ये आहे. त्या दहा "येशु ख्रिस्त मासिहाच्या (प्रेषितांच्या) दहा आज्ञा" म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्या दहा आज्ञा आणि दहा शिलांचा (दश शील) याच्यात साम्य आहे. हे साम्य केवळ योगायोगाने आलेले नाही तर येशु ख्रिस्त यांनी बौध धम्माच्या केलेल्या स्वीकारांचे ते द्योतक आहे.

                 येशु ख्रिस्त यांनी ख्रिस्ती धर्म स्थापन केला असताना त्याच्या बौध धाम्माशी संबंध काय असा प्रश्न कोणाच्याही मनात सहज उपत्तना होऊ सक्तो. त्याच प्रश्नाची उलक या लेखात करण्यात आली आहे.

                 येशु ख्रिस्त यांचे जीवनचरित्र जगभर अभ्यासले गेले आहे. येशु  ख्रिस्ताच्या  जीवन्चारीत्रात त्याच्या आयुष्यातील १६ वर्षाचा कालखंड गायब आहे. तो कालखंड येशु ख्रीस्थाची अज्ञात वर्ष म्हणून इतिहासात प्रसिद्ध आहे. त्या अज्ञात कालखंडात येशु ख्रिस्त कोडे होते यांची माहिती अलीकडच्या काळात जगासमोर आली आहे. ती माहिती जाणून घेतली कि आपली खात्री पडू शकेल कि येशु ख्रिस्त यांनी भारतात येउन बौध धम्म स्वीकारला होता.

                  येशु ख्रिस्त यांचा जन्म जेसुसालेम मध्ये झाला होता. त्या काळात जेरुसलेम मध्ये वयाच्या १३ व्या वर्षी मुलाचा विवाह लावून दिला शत आहे. येशु ख्रिस्त १३ वर्ष वयाचे झाले असता त्याचाही विवाहाची बोलणी सुरु झाली. त्या सुमारास त्यांनी जेरुसलेम सोडले. वयाच्या १३ व्या वर्षापासून ते २९ व्या वर्षापर्यतचा कालखंड त्याची अज्ञात वर्ष ठरली आहेत. त्या अज्ञात वर्षात ते कुडे होते तर भारतात होते.


                  १३ वर्षाचे येशु ख्रिस्ताचा आपला विवाह ठरत असल्याचे पाहून जेसुसालेम मधून बाहेर पडले तेथील व्यापार्यासोबत ते सिंध प्रदेशात आले. तेथे त्यांनी वर्षभर बौध धम्माचा अभ्यास केला. त्या काळात बौध धम्माचा संपूर्ण आशिया खंडात बौध धम्माचा प्रचार झालेला होता  या ठिकाणी आपण हे लक्षात घ्यायला हवे कि बौद्ध धम्माचा ५०० वर्षानंतर येशु ख्रीस्थ्चा जन्म झाला आहे. येशु ख्रिस्तानी बौध धम्माचे अध्ययन सुरु केले तेव्हा बौद्ध धर्म ५०० वर्ष जुना होता.

                  सिंध प्रांतात येशु ख्रिस्त हे वर्षभर राहून त्यांनी बौद्ध धम्माचे अध्ययन केल्यानंतर वयाच्या १४ व्या वर्षी ते सिंध प्रांताच्या पुढच्या भारतात गंगेच्या खोऱ्यातील प्रदेशात आले. बनारस आणि राजगृह या नगरात राहून येशु ख्रीस्तानी बौद्ध धम्माचा तसेच इतर पंथाचे तौलगींक अभ्यास केला.

बौद्ध भिक्षु समवेत येशु ख्रिस्त

                  या प्रदेशात वैश आणि शुद्र या लोकसमूहाशी ते प्रेमाने सौजन्याने राहिले. जातीची उतरंड त्यांनी पहिली. बौद्ध धम्माच्या अध्ययनाने आत्मसात झालेल्या आदर्श जीवन ज्ञानाने ते लोकांना उपदेश करीत असत तेथील जातीपातीच्या हीन प्रथेबाबद हि ते लोकांचे प्रबोधन करीत असत. राजगृह येथे ६ वर्ष येशु ख्रिस्त यांनी वास्तव केले. त्यानंतर ते बुद्ध जन्म भूमी लुम्बिनी येथे गेले. नेपाळच्या डोंगरांगा, गंगेचे खोरे तसेच हिमालय पर्वतात काश्मीर लखाड या सर्व प्रदेशात येशु ख्रिस्त यांनी भटकती करून बौद्ध धम्माचे अध्ययन केले. बौद्ध धम्माचे पूर्ण तत्वज्ञान पूर्ण आत्मसात केले. भारत - बुद्धभूमितच येशु ख्रीस्ताना ज्ञान प्राप्त झाले. ते काश्मीरच्या लखाड मधील हमीस मानस्तरी या भिक्सू निवासात वास्तवास होते यांची नोंध तिबेट साहित्यात आहे. तिबेट भाषेतील प्राचीन ग्रंधामध्ये येशु ख्रिस्ताचा पाश्चिमात्य देशातून २००० वर्ष पूर्वी आलेला "पाश्चिमात्य दलाई लामा" असा उल्लेख करण्यात आला आहे. लखाड मधील भिक्षु निवासात येशु ख्रिस्त राहत होते. त्याकाळी अरहन्त पथ प्राप्तः झालेले अनेक भिक्षु होते. त्याच्या सानिध्यात येशु क्रीस्थ राहिले होते. त्यांनी बौध धम्माची दीक्षा घेतली होती. बौद्ध धम्माच्या अध्ययन आणि अनुसारणाने ज्ञानप्राप्त अरहन्त पथ येशु खिस्ताना प्राप्तः झाले. वयाच्या १३ व्या वर्षी पासून २८ व्या वर्षापर्यंत सिंध प्रांथापासून पंजाब, राजगृह, लुम्बिनी, नेपाल, हिमालय, लखाड आदी प्रदेशात प्रादिंघ प्रवास असेच अध्ययन करून येशु ख्रिस्त ज्ञान प्राप्तः महापुरुष झाले. त्यानंतर येशु ख्रिस्तानी आपल्या मातृभूमीकडे जेसुसालेम मध्ये जाण्याचा निश्चय केला. भारतातून सिंध आणि पाच्श्या मार्गाने वयाच्या २९ व्या वर्षी येशु ख्रिस्त यांचे जेरुसलेम मध्ये आगमन झाले अष्ट तेथील गावकर्यांनी त्याचे उत्शुभ स्वागत केले. मानवी जीवन सुखमय करण्यासाटी जगात अहिंसा, शांती, प्रेम, मैत्री असायला हवी कुनिकुनाचा तिटकारा करू नये. अशी मौलिक शिकवण उपदेश येशु ख्रिस्त देत अशात त्याच्या उपदेशात तथागत बुद्धांनी सांगितलेल्या पंचशील आणि दश शिलांशी साम्यता होती. त्या उपदेशाचा लोकावर मोठा परिणाम होत असे त्या मुले त्या महान संताचा उपदेश ऐकण्या साठी आजूबाजूच्या राज्यातील लोकाची गर्दी करू लागले येशु ख्रिस्ताची लोकप्रियता पाहून त्या प्रदेशातील राजकर्त्याचे पित्त खवळले. त्यांनी तत्कालीन धर्माच्या प्रमुख कडे येशु ख्रिस्ताला उभे केले. त्या धर्म प्रमुखानेही येशु ख्रिस्ताबाबत चांगलाच अभिप्राय दिला. त्यामुळे तेथील राज्यकर्ते आणखीच घाबरले येशु ख्रिस्ताच्या लोकप्रियतेचा धसका बसल्याने एका अंधाऱ्या रात्री तांनी येशु ख्रीस्ताना हिस्र जनावराच्या घनदाड जंगलात सोडले परंतु ज्ञानप्राप्त महापुरुष येशु ख्रिस्ता सुखरूप पुन्हा जेसुसालेम मध्ये पोहचले त्यानंतर मात्र तेथील राज्यकर्त्यांनी येशु ख्रिस्ताना बंदी केले. दोन चोरांना अन येशु ख्रिस्ताना क्रुसावर चाडवले. अत्यंत हाल करून खिले ठोकून त्यांना ठार करण्यात आले. क्रुसावर लटकलेल्या आवश्तेतच येशु ख्रिस्ताचे निर्वाण झाले

                             येशु ख्रिस्त तबल १५ वर्ष भारतात होते. त्यांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केले होता. त्यांची शिकवण हि बौध धाम्मासी बहुप्रमाणात सुसंगत आहे. येशु ख्रिस्त यांची ख्रिस्ती धर्म स्थापित करण्या आधी भारतात बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला होता हा इतिहासात तिबेटी  बौध साहित्यात हजारो वर्ष पासून जतन करण्यात आला आहे. त्यामुळे अभ्यासकांसाठी मोठा संदभ ठेवा उपलब्ध झाला आहे.

ख्रिस्ती लोकांनी बुद्ध जयंतीत शामिल व्हा. - पोप

संपादक - यतिन जाधव.
http://www.facebook.com/uatinjadhav789456123

बाबासाहेबांनी भूमी सुपीक केलीय.........! - प्रकाश आंबेडकर.

बाबासाहेबांनी भूमी सुपीक केलीय.........! (नव्या पिढीला ' बौद्ध ' म्हणून राखीव जागेचा फायदा घेता येत नसे तेव्हा नोकरी लागावी म्हणून बौद्धाचं 'हिंदू-महार' कसं करावं, हे तंत्र त्यांना शिकवलं जात होतं. तुम्ही धर्मांतरित झालात , हे थांबवणं आमच्या हातात नसलं तरी तुम्हाला पुन्हा 'महार' बनवणं मात्र आमच्या हातात आहे, असं काँग्रेसनं दाखवून दिलं आणि चळवळीचा मोठा अपमान केला, पण या अपमानातून बाहेर काढण्याचं काम मात्र विश्वनाथ प्रताप सिंगांनी केलं, अशी मांडणी करताहेत भारिप-बहुजन महासंघाचे प्रमुख...)  भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेकरांनी मे महिन्यात बुद्धिस्ट सोसायटी ऑफ इंडियाची मुंबईत स्थापना केली. नागपूर येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतल्यानंतर बाबासाहेबांनी या संस्थेचं 'भारतीय बौद्ध महासभा ' असं नामकरण केलं. मे १९५६ मध्ये लंडनच्या ब्रिटिेश ब्रॉडकास्टिंग कॉपोर्रेशनने बाबासाहेबांचं एक भाषण प्रसिद्ध केले. या भाषणाचा विषय होता , ' मला बौद्ध धम्म का आवडतो ?' त्या भाषणात काही बाबी त्यांनी मांडल्या. ते म्हणतात , प्रज्ञा , करुणा आणि समता ही तत्त्वं कोणत्याही धर्मात आढळत नाहीत. तथागत म्हणतात , अंधश्ाद्धा ,चमत्कार , देव नि आत्मा समाजाचं भलं करू शकत नाहीत तर समाजाला या गोष्टी अंध:कारात ढकलून देतात. तथागत गौतमबुद्धांनी आपलं तत्त्वज्ञान जनतेच्या भाषेत म्हणजे त्याकाळच्या पाली भाषेत मांडलं , तर वैदिकांनी ठरविक वर्गाची जहागिरी असलेल्या संस्कृत भाषेत आपलं तत्त्वज्ञान मांडलं. म्हणून बुद्धाचं तत्त्वज्ञान जगभर प्रसिद्धी पावलं.  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी धर्मांतर केलं , त्याचं भारतीय व्यवस्थेत कोणीही पूर्णपणे विश्लेषण केलेलं नाही , आणि मी म्हणतो , हे जाणीवपूर्वक केलेलं नाही. हा माझा इथल्या व्यवस्थेवर आरोप आहे. सामाजिक विषयावर अनेक पी.एचडी. घेण्यात आल्या , पण त्यांच्याही विश्लेषणात बाबासाहेबांचा बौद्ध धम्म स्वीकारणं व त्याच्या परिणामाची चर्चा केली गेली नाही. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्यापूवीर् या देशात लोकांनी मुसलमानांची राजवट , छोट्या छोट्या विभागातील राजांची राजवट , अशोकाची राजवट , ब्रिटिशांची राजवट यांचा अनुभव घेतला होता. भारताचा एकतेचा आणि शांततेचा काळ हा अशोकाच्या कालावधीतच दिसतो. उरलेल्या कालावधीत एकमेकांशी लढणं , एकमेकांना संपवणं , मोगलांचा ,ब्रिटिशांचा संघर्ष , त्यात एकमेकांवर कुरघोडी करणं याच गोष्टी दिसतात. त्याकाळी राजांच्या भांडणांची कारणं कोणत्या देवाला कोण मानतो वगैरे असायची. जातीच्या अहंकारातून कत्तली केल्या जायच्या. त्याकाळी वैदिक परंपरा विरूध्द संतपरंपरा , असा तो लढा होता. पण या दोन्ही विचारसरणींना हिंदू या शब्दाने संबोधल्यामुळे ना सामाजिक विचारसरणी बदलली, ना त्यामुळे असलेली एकमेकांबद्दलची द्वेषभावना. अशा व्यवस्थेत बाबासाहेबांनी , स्त्री-पुरुष भेद मिटवणारा , एकमेकांचा आदर करायला शिकवणारा , समाजात सामंजस्य निर्माण करणारा , बुद्धिप्रामाण्यावादी , विज्ञाननिष्ठ असा बौद्ध धम्म स्वीकारला आणि देशाला मानवतेचा चेहरा प्राप्त करून दिला. भारतीय समाजव्यवस्थेत जो वर्ग गुलामीत आणि अस्पृश्यतेत जीवन जगत होता , त्याला बौद्ध धम्मामुळे एक नवसंजीवनी मिळाली. याचंच प्रत्यंतर आपल्याला कालांतराने बघायला मिळालं. ज्यांनी बौद्ध धम्म आणि ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला त्या वर्गाची शैक्षणिक , सामाजिक , आथिर्क प्रगती झाली. ज्यांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला नाही , त्यांची प्रगती मंदावली. याचं मुख्य कारण म्हणजे मनूच्या सामाजिक जातिव्यवस्थेने नुसतं आथिर्क गुलाम केलं नव्हतं , तर मानसिक गुलामही केलं होतं. बौद्ध धम्म स्वीकारल्यामुळे त्यांनी स्वत:ला मानसिक गुलामीतून मुक्त केलं. मी माणूस आहे आणि माणसाचे काही निसर्गदत्त अधिकार आहेत , ते उपभोगणं हा माझा अधिकार आहे. मी इतरांपेक्षा कमी नाही. म्हणून मला बरोबरीने वागवलं गेलं पाहिजे. अशारितीने तो स्वत:ला घडवत गेला आणि प्रगतीशील झाला.  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेण्याअगोदर नवीन व्यवस्थेत समाज एकसंध राहावा म्हणून बौद्ध महासभेच्या खांद्यावर नवी संस्कृती , नवी परंपरा , नवी रूढी निर्माण करण्याची जबाबदारी दिली होती. ज्याचा आधार समता आणि बंधुत्व असेल. हे काम बाबासाहेबांच्या नंतरही ही संस्था करीत आहे. याही संस्थेला बदनाम करण्याचं , पर्यायी संस्था उभी करण्याचं काम अनेकांनी केलं. परंतु बौद्ध अनुयायांनी ते हाणून पाडून बौद्ध महासभा ही त्यांची मातृसंस्था मानली आणि तिने दिलेले कार्यक्रम प्रथा , व्यवस्था मान्य केल्या. बौद्ध महासभेच्या आज अठरा राज्यात संघटना असून तिने धर्मांतर सुवर्ण महोत्सवी वर्षात अनेक संकल्प केले , त्यापैकी अनेक तडीस नेले. सोलापूर , परभणी , अहमदनगर , नांदेड येथे दीक्षेचे कार्यक्रम करून विविध मागास जातीतील हजारोंना बुद्ध धम्माची ओळख पटवून दिली. महाराष्ट्रात आज ५००० बौद्धाचार्य , एक हजार शिक्षक आणि दहा हजार समता सैनिक दलाचे सैनिक समतेचा संदेश देत आहेत. देशभरातील बौद्ध पर्यटन स्थळांना भेटी देण्यासाठी , बौद्ध महासभेने अल्प दरात सहलींचं आयोजन केलं , आतापर्यंत सुमारे वीस हजार लोकांनी या उपक्रमाचा लाभ घेतला आहे. या संकल्पवर्षात स्वत:च्या जागा घेऊन महाविहार निर्माण करण्याचं कार्य महाराष्ट्रात सहा ठिकाणी मूर्त रूपात पहायला मिळतंय , तर माता रमाई स्मारक मु. पो. वणंद ,तालुका दापोली , जि. रत्नागिरी येथे आकारास येत आहे. बौद्ध महासभा विविध चोवीस कार्यक्रमातून धम्माची शिकवण देत आहे. आज असंख्य कार्यकतेर् बौद्ध महासभेत योगदान देतात. त्यांच्या संस्थेकडून काहीही अपेक्षा नसतात. ते समपिर्त भावनेतून काम करतात. आपल्यावर उद्या काही आरोप होऊ नयेत म्हणून ज्यांनी ज्यांनी धर्मांतर केलं त्या सर्वांचे ' मी स्वेच्छेने धर्मांतर केले ', असे संस्थेने फॉर्म भरून घेतले आहेत. धम्मदीक्षेचे कार्यक्रम आजही सुरू आहेत. मध्यंतरी साहित्यिक लक्ष्मण माने यांच्या नेतृत्वाखाली भटक्या विमुक्तांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. त्याचं आम्ही स्वागत करतो. त्यांनी स्वीकारलेल्या बौद्ध धम्मावर काहींनी टीका केली , हेतूबद्दल शंकाही उपस्थित केल्या. पण आम्ही त्यांच्या हेतूबद्दल शंका न घेता त्यांच्या कृतीचं समर्थन करतो. त्यांच्यासोबत जे दीक्षित झाले आहेत , त्या भटक्या विमुक्त समाजातील लोकांची सर्वांगीण शैक्षणिक , सामाजिक आणि आथिर्क प्रगती व्हावी म्हणून बौद्ध बांधवांनी प्रयत्नशील राहायला हवं. या व्यवस्थेने भटक्या विमुक्त समाजाला न्याय तर दिला नाहीच उलट त्यांना राहाण्याचं ठिकाणही नाकारलं. त्यांना कोणत्याही सामाजिक आणि आथिर्क प्रगतीचा लाभ झालेला नाही. ज्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या सांगण्यावरून बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली त्यांनी आपली सामाजिक , आथिर्क , शैक्षणिक आणि राजकीय ' आयडेन्टिटी ' निर्माण केली. त्याच आयडेन्टिटीशी आपली नाळ जुळली तर आपली सुद्धा प्रगती झाल्याशिवाय रहाणार नाही , असं लक्ष्मण मानेना वाटते. त्यांचं हे वाटणं शुद्ध स्वरूपाचं आहे , असं मी मानतो.  १९५६ ला बाबासाहेबांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली आणि इकडे काँग्रेसने जातीच्या आधारावर मिळणाऱ्या बौद्धांच्या सवलती बंद केल्या. धम्मदीक्षेच्या विरोधात वातावरण निर्माण केलं गेलं असताही दीक्षेचे समारोह चालूच राहिले. नवीन पिढी उदयास आली , तिला ' बौद्ध ' म्हणून राखीव जागेचा फायदा घेता येत नसे. त्यावेळी आम्ही अनेकांना नोकरी लागावी म्हणून बौद्धाचं ' हिंदूमहार ' कसं करावं हे तंत्र शिकवत होतो. हे करीत असताना मनाला सतत टोचणी होती की , आपण चळवळीशी प्रतारणा करीत आहोत. हे बदललं पाहिजे असं सतत वाटायचं. काँग्रेसने काय केलं ? तर तुम्ही धर्मांतरीत झालात , हे थांबवणं आमच्या हातात नसलं तरी तुम्हाला पुन्हा ' महार ' बनवणं हे मात्र आमच्या हातात आहे , असं दाखवून दिलं आणि चळवळीचा मोठा अपमान केला. या अपमानातून बाहेर काढण्याचं काम विश्वनाथ प्रताप सिंगांनी केलं.  माझी त्यावेळी कवाडे आणि गवई यांच्याशी चर्चा झाली होती. मी त्यांना एकच म्हणालो , की या पापात मी सहभागी नाही. तुम्ही दोघं त्या पापाचे भागीदार आहात. समाजाला थुंकायला लावलं आणि चाटायला लावलं काँग्रेसनं. तुम्ही त्यांच्याबरोबर आहात. उद्या व्ही. पी. सिंगांची सत्ता येईल , न येईल , पाच वर्षांमध्ये आमदार , खासदार होऊ किंवा न होऊ याची फिकीर नाही , पण या माणसानं बौद्धांच्या सवलती देण्यासाठी घटनादुरुस्ती करून आपल्याला पुन्हा स्वाभिमान दिला. बाबासाहेबांनी आपल्याला जो सन्मान दिला होता , तोच या माणसानं आपल्याला पुन्हा प्राप्त करून दिला. म्हणून काहीही झालं तरी माझ्याबरोबर एकही माणूस जरी आला नाही तरी एक निवडणूक मी त्यांच्याबरोबर जाईन. मी त्यावेळी ठाम भूमिका घेतली. त्या पूवीर्च्या गेल्या चाळीस वर्षात प्रत्येक हॅण्डबीलवरची पहिली मागणी कोणती होती ? तर बौद्धांच्या सवलतीची! ती सोडवणाऱ्याच्या पाठीमागे जाणार नसाल आणि ज्यांनी थुंकी चाटायला लावली त्यांच्यामागं जाणार असाल तर माझ्या मते तो सर्वात मोठा ' वैचारिक भ्रष्टाचार ' आहे. निदान मी तरी तो करणार नाही , हे माझ्यापुरतं मी ठरवलं. प्रश्ान् चळवळीच्या विश्वासार्हतेचा आहे. सत्ता म्हणजे सर्वस्व आणि आपण सत्तेसाठीच राजकारण केलं पाहिजे ही जी काही चुकीची संकल्पना समाजामध्ये रूढ झालेली आहे , ती आपण बदलणं आवश्यक आहे. गवई १५ वर्षं सत्तेत होते , नव्हे स्पीकर होते. तरीही त्यांना कधी बौद्धांच्या सवलतीचा प्रश्ान् सोडवता आला नाही. दादासाहेबांनी भूमिहीनांचा सत्याग्रह केला नसता आणि डाव्यांनी मदत केली नसती तर कदाचित महाराष्ट्र शासनानंही हा प्रश्ान् सोडवला नसता. तेलंगणाची चळवळ बिहारपर्यंत येऊन थडकली होती. तेलंगणा ते औरंगाबाद , औरंगाबाद ते नगर , नगर ते नाशिक , नाशिक ते दिंडोरी आणि दिंडोरी ते सुरत असा या चळवळीचा प्रवास सुरू होता. याला ब्रेक लावायचा असेल तर त्यातून बौद्धांना बाहेर काढा , हे सूत्र यशवंतराव चव्हाणांना समजलं होतं. त्यामुळे १९६० मध्ये त्यांनी भूमिका घेतली की , घटनाबाह्य असेल तर असेल पण मी महाराष्ट्रापुरत्या बौद्धांना सवलती देतो. डाव्यांबरोबर ज्यावेळी दादासाहेब गेले त्यावेळी त्यांनी अँन्टी काँग्रेस राहूनच महाराष्ट्रापुरता बौद्धांच्या सवलतींचा प्रश्ान् सोडवला. केंदामध्येसुद्धा बौद्धांचा प्रश्ान् अँन्टीकाँग्रेस राहूनच सोडवता आला.  आजची रिपब्लिकन चळवळ एकजातीय दिसते. पण बाबासाहेबांनी आपल्या चळवळीला कधीही एकजातीय बनू दिलं नव्हतं. १९३७ साली स्वतंत्र मजूर पक्षाने विधानसभेसाठी स्पृशास्पृश्य उमेदवार निवडणुकीच्या रिंगणात उतरवले होते. त्यापैकी अनंतराव चित्रे , भाऊसाहेब गडकरी , शामराव परुळेकर या स्पृश्य उमेदवारांनी विजय मिळविला होता. पण आज मायावती कांशीराम यांनी आम्हीच हा पहिला प्रयोग केला आणि करतोय , असे दावे ठोकले. महाराष्ट्रात आम्ही भारिप-बहुजन महासंघाच्या माध्यमातून बहुजन राजकारणाला गती देऊन यशस्वी केलंय. आदिवासी , बंजारा , धनगर , कोळी समाजाचं नेतृत्व आम्ही विधानसभेत पाठवलं. स्थानिक स्वराज्य संस्थेत तर आम्ही ' मायक्रोस्कोपिक ' कम्युनिटीलाही सत्तेत नेऊन बसवलं आहे. मूळात आज ज्या चळवळी आहेत त्या स्वत:च्या व्यक्तिगत स्वार्थासाठी उभ्या राहिल्या आहेत. रामदास आठवले यांनी आथिर्क निकषांवर आधारित आरक्षण देण्यासाठीच्या जाहीरनाम्यावर सही का केली ? पंढरपूरमधून स्वत:ला खासदार व्हायचंय म्हणून ? म्हणजे एका पंढरपूरच्या सीटसाठी चळवळीशी प्रतारणाच नाही , तर आंबेडकरी चळवळीशी फारकत घ्यायची वेळ आली तरी चालेल. संपूर्ण आंबेडकरी समाजाला मी मूर्ख बनवू शकतो , या भावनेतूनच हा विश्वास आला आहे. आता गवईंच घ्याना. काँग्रेसने त्यांना एवढं वापरलं आणि आता जाता जाता गव्हर्नर केलं. ते गव्हर्नर झाले त्यात आनंद आहे मला ; पण त्यांच्या गव्हर्नरशीपचा समाजाला काय फायदा आहे ? चळवळीचे कोणते प्रश्ान् सुटले ? समाजाचे काय प्रश्ान् सुटले ?  १९६५ च्या निवडणुकीत बिगर काँग्रेसी सरकार आलं. उत्तर प्रदेश आणि पंजाब या दोन राज्यात आर. पी. आय.चा सहभाग होता. महाराष्ट्रातील चळवळ काँग्रेसच्या दावणीला बांधल्यामुळे जी काही परिस्थिती निर्माण झाली तीच परिस्थिती उत्तर प्रदेशमध्ये बी. पी. मौर्य काँग्रेसमध्ये गेल्यानंतर झाली होती. नेतृत्त्वहीन झालेल्या समाजाला कांशीरामांच्या निमित्ताने नेता मिळाला. त्या नेतृत्वाच्या पाठीमागं तो राहिला आणि पुन्हा सत्तेत गेला. त्यामुळे ते जे त्यांचं यश सांगतात ते त्यांचं नाही. मुळात ती भूमी बाबासाहेबांनी आणि त्यावेळच्या कार्यर्कत्यांनी सुपीक केली होती. त्यामध्ये बी. पी. मौर्यांचासुद्धा सहभाग होता. म्हणून त्यांना चरणसिंग सरकारच्या वेळी खासदार होता आलं , सत्ता मिळवता आली. तोच नेता काँग्रेस पक्षात गेल्यानंतर नेतृत्वहीन झालेल्या चळवळीला नेतृत्व मिळालं , ते बाबासाहेबांचं होतं. मग ते आर. पी. आय.चं होतं की बी. एस. पी.चं होतं याची समाजानेने पर्वा केली नाही. तो समाज सत्तेत गेला.  कांशीराम आणि मायावती हे केव्हाही आंबेडकरवादी नव्हते. कांशीराम यानी जो विचार मांडला तो करुणेचा नव्हता तर द्वेषाचा होता. ते नेहमीच म्हणत , जे खाली आहेत , त्यांना वरती आणायचं आहे आणि जे वरती आहेत त्यांना खाली आणायचं आहे. त्यातून त्याना कायम एक संघर्ष अपेक्षित होता. त्या दोघांनीही स्वत:ची चळवळ उभी करण्यासाठी बाबासाहेबांचा वापर केला. आणि बाबासाहेबांच्या नावाने त्यांनी आपली स्वत:ची ' थिअरी ' मांडली. पुणे कराराचा धि:कार हा त्यातला त्यांचा आवडता कार्यक्रम. ब्रिटिशांच्या राजवटीत स्थानिक स्वराज्य संस्था स्थापन होणार आणि त्यामार्फत विकासाच्या कामांना सुरूवात होणार आणि नेमक्या अशा वेळी मागासवगीर्य प्रतिनिधी निवडून आले पाहिजेत , या दृष्टिकोनातून बाबासाहेबांनी स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी केली. या मागणीला म. गांधींनी विरोध केला. नंतर समझोता होऊन पूनापॅक्ट निर्माण झाला. या पुनापॅक्टचा धिक्कार करणारा कार्यक्रम बीएसपीकडून आखला जातो. भारताला ज्यावेळी स्वातंत्र्य मिळालं त्यावेळी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी , मी स्वतंत्र मतदारसंघाची मागणी सोडतो , असं जाहीर केलं. त्याची त्यांनी कारणंही दिली. बाबासाहेब म्हणाले , ' आम्हीच उद्याचे राज्यकतेर् आहोत. तेव्हा त्या राज्यामध्ये आपलं वेगळेपण ठेवण्यापेक्षा , अलिप्ततावादी राहाण्यापेक्षा त्या व्यवस्थेत सामील होऊन त्याचं नेतृत्व करण्याची संधी आपण घालवून देता कामा नये. ' आज कांशीराम आणि मायावतीचे अनुयायी याच पुनापॅक्टचा विरोध करीत आहेत. ज्या पुनापॅक्टमुळे शैक्षणिक आणि नोकऱ्यांमधलं आरक्षण लागू झालं. त्याचा धि:कार करायचा असेल तर त्यांनी या कराराच्या माध्यमातून मिळालेल्या शैक्षणिक आणि नोकऱ्यांमधलं जे आरक्षण मिळतंय त्याचा त्याग करावा , असं आवाहन आपल्या अनुयायांना का केलं नाही ? पुनापॅक्टचा फक्त राजकीय संदर्भ घेऊन त्याचा निषेध करणं याचाच अर्थ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे पुनापॅक्टचे ' व्हिलन ' आहेत , असं चित्र ते उभं करू पाहात आहेत. अशी अनेक उदाहरणं आणि त्यांचा कार्यक्रम यामार्फत ते बाबासाहेबांना ' रिप्लेस ' करून कांशीराम यांना मोठं करू पाहात आहेत. उत्तरप्रदेश सरकारच्यावतीने मुख्यमंत्री मायावतींनी जो कार्यक्रम घोषित केला , त्यामध्ये बारापैकी अकरा योजना कांशीरामांच्या नावाने व फक्त एक योजना माता रमाईच्या नावाने दिसते. उत्तरप्रदेशातील आंबेडकरपार्कचा प्रचार मायावती यांनी इतर राज्यात तसंच उत्तर प्रदेशातील निवडणुकीत वापरला आणि मतांची गणित मांडली. त्याच मायावतींनी आंबेडकरपार्कचं रूपांतर कांशीराम पार्कमध्ये धडाक्याने सुरू केलंय. त्यांचं डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना ' रिप्लेस ' करण्याचं काम जोरात सुरू आहे.  भारतीय राजकारणात आता एक व्यक्ती आणि त्याची 'लिडरशिप' मान्य होणार, अशी काही परिस्थिती नाही. लोक, आता मी या जातीचा आहे , असं म्हणत नाहीत तर मी अमुक समाजाचा आहे, असं म्हणतात. देशाच्या एकतेसाठी ही 'फेज' मी चांगली मानतो. परंतु देशाचं नेतृत्व करणाऱ्या व्यक्तींसाठी ही अत्यंत वाईट बाब आहे. जातीतून समाजाकडे होणारं परिवर्तन हे संघर्षमय परिवर्तन आहे. या संघर्षमय परिस्थितीत ज्याला कुणाला अंतविर्रोध सांभाळता किंवा कमी करता येतील अशांचं नेतृत्व टिकून राहील. यामध्ये उपेक्षित समूह , दलित समूह यांना आपण सत्तेवरती आलो पाहिजे , ही इच्छा आहे. आणि त्यासाठी पहिल्यांदा ते काहीही करण्यास तयार आहेत , जे आज आपल्याला उत्तरप्रदेशमध्ये दिसतंय. जेव्हा या उत्तरप्रदेशातील उपेक्षित आणि दलित समूहाला कळून चुकेल की आपल्याला सामाजिक प्रतिष्ठा मिळत नाही , तेव्हा ते बाहेर पडलेले असतील आणि ते नव्या पर्यायाच्या शोधात असतील. हा जो संघर्षमय काळ आहे तो बोटीतल्या तुटलेल्या होकायंत्रासारखा आहे. ही बोट भरकटत आहे. पंतप्रधानपदाचं स्वप्न बघणारे आणि दाखवणारे  यांच्याकडे नवीन होकायंत्र नाही. हे जे ' पोलिटिक्स ऑफ ग्रिमिक्स ' आहे , ते फार काळ चालणार नाही. तेव्हा मायावतींनी पंतप्रधान झाल्यावर मी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेईन , असं म्हणणं म्हणजे , दीक्षांतरित लोकांना आकषिर्त करण्यासाठी दाखवलेलं गाजरच होय....! लेखक - अॅड. प्रकाश आंबेडकर.........!   संपादन - अँड. राज जाधव...!!!  http://advrajjadhav.blogspot.in/2012/12/blog-post_22.html धम्मप्रचार-प्रसारक / ब्लोग माहिती प्रसारक -  अँड. यतिन जाधव.